پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی

برای دیدن زیررده‌ها بر روی "◄" کلیک کنید:

توضیح مفهومی

عرف ( اصول فقه ) : شیوه مستمر میان همه یا بیشتر مردم یا گروه خاص

عُرف، در لغت به معنای ' معرفت و شناخت ' و ' پی در پی بودن چیزی ' به کار رفته است، و در اصطلاح، به معنای روش و شیوه مستمر عملی یا گفتاری است که در میان همه یا بیشتر مردم، یا قوم یا گروه خاصی شناخته شده و مرسوم می‌باشد. این تعریف، سیره عقلایی، متشرعی و غیر آنها را شامل می‌شود.

تعریف‌های متعددی از سوی اصولیون اهل سنت و شیعه برای عرف ارائه شده است؛ برخی عرف را شامل مرتکزات ذهنی نیز دانسته‌اند [۱] و گروهی عرف و عادت را از نظر مصداق، یکی می‌دانند، اما به نظر می‌رسد عرف با عادت جمعی، یکی باشد و به عادت فردی عرف گفته نمی‌شود.

عرف در نزد اهل سنت، از ادله شرعی است، اما نزد شیعه، عرف سه کار برد دارد که برخی به طور مستقل حجیت دارد و برخی تحت عنوان سنت قرار می‌گیرد، زیرا به امضای شارع و یا عدم ردع وی احتیاج دارد. این سه کاربرد عبارت است از:

1. گاهی عرف، موضوع حکم شرعی را تبیین می‌نماید، مثل: تبیین معنای لفظ ' صعید ' در آیه « فتیمّموا صعیدا طیّبا ». [۲]

در این کار برد، عرف به طور مستقل حجیت دارد؛

2. گاهی عرف، برای تنقیح و روشن ساختن ظهور الفاظ به کار می‌رود، مانند: کشف مراد متکلم ـ اعم از شارع و غیر شارع. این کاربرد از عرف در ابواب مختلفی از فقه مثل اقرار، وصیت، وقف و غیره دارای ثمره است؛

3. گاهی عرف سبب استنباط حکم شرعی می‌گردد و این در مواردی است که در مسئله نصی وجود نداشته باشد، مانند: حکم به شرعی بودن عقد استصناع که از عقود عرفی است.

حجیت در دو مورد اخیر به استمرار عرف تا زمان معصوم (ع) بستگی دارد، اما مورد آخر علاوه بر آن، به امضا و یا عدم ردع وی نیز نیاز دارد و در حقیقت، تحت عنوان حجیت سنت قرار می‌گیرد.

نکته:

تفاوت عرف با اجماع در این است که اجماع فقط از طریق اتفاق امت یا فقهای ایشان یا مجتهدان مذهب معینی منعقد می‌گردد و عنصر اتفاق در ماهیت آن اخذ گردیده است، ولی در عرف، سلوک اکثریت کفایت می‌کند.

برخی اعتقاد دارند در اجماع فقط اتفاق مجتهدان معتبر است، اما عرف عبارت است از مرسوم شدن امری در میان عموم مردم یا خواص آنها.

پانوشت

  1. بحوث فی علم الاصول جلد 4 : صفحه 234
  2. القرآن الکریم سوره 4 ، آیه 43

منابع

  1. الاصول العامة للفقه المقارن : صفحه 419
  2. فوائد الاصول جلد 3 : صفحه 192
  3. مبادی فقه و اصول : صفحه 224
  4. مبادی فقه و اصول : صفحه 219
  5. نظریة العرف و دورها فی عملیة الاستنباط : صفحه 51
  6. کتاب التعریفات : صفحه 64
  7. کتابشناسی اصول فقه شیعه : صفحه 31
  8. اصول الفقه : صفحه 255
  9. فرهنگ معارف اسلامی جلد 3 : صفحه 283
  10. الرسائل جلد 1 : صفحه 227
  11. الاصول العامة للفقه المقارن : صفحه (419-426)
  12. منابع اجتهاد (ازدیدگاه مذاهب اسلامی) : صفحه 395
  13. مباحثی از اصول فقه جلد 2 : صفحه 152
  14. فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول : صفحه 243
  15. علم اصول الفقه و خلاصة التشریع الاسلامی : صفحه 89
  16. الوجیزفی اصول الفقه : صفحه 97
  17. اصول الفقه الاسلامی جلد 2 : صفحه 828
  18. الاجتهاد اصوله و احکامه : صفحه 84
  19. الاجتهاد اصوله و احکامه : صفحه 81
  20. المهذب فی علم اصول الفقه المقارن جلد 3 : صفحه 1020
  21. فرهنگ نامه اصول فقه

اصطلاح‌نامه

مترادفات

از واژه «عرف ( اصول فقه )» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

بنای عرفی

اعم

ادله

اخص

عرف اهل لغت، عرف حادث، عرف متأخر، عرف متکلم، عرف مخاطب
به لحاظ اعتبار:
عرف خاص ( اصول فقه )، عرف صحیح، عرف فاسد، عرف مرسل
به لحاظ دقت:
عرف غیر مسامح، عرف مسامح
به لحاظ شیوع:
عرف عام ( اصول فقه )
به لحاظ عمل:
عرف غالب، عرف مطّرد
به لحاظ محتوی:
عرف عملی، عرف قولی

وابسته

ارتکاز عرفی، استحسان عرف، امتناع عرفی، تعارض عرف و خبر واحد، تعارض عرف و شرع، تعارض عرف و قیاس، تعارض عرف و لغت، حجیت عرف، حقیقت عرفی، سیر تاریخی عرف، سیره، عادت ( اصول فقه )، عناصر عرف ( اصول فقه )، فهم عرفی ( اصول فقه )، مرتکزات عرفی، موضوعات عرفی

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه عرف ( اصول فقه ) به زیرصفحه عرف ( اصول فقه )/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • اصول الفقه الاسلامی جلد 2 : صفحه 828
  • اصول الفقه : صفحه 255
  • الاجتهاد اصوله و احکامه : صفحه 81، 84
  • الاصول العامة للفقه المقارن : صفحه 417، (419-426)، 420، 422، 423، 459
  • الذریعة الی اصول الشریعة جلد 1 : صفحه 180
  • الرسائل جلد 1 : صفحه 227
  • الفوائد الحائریة : صفحه 94، 105، 109، 110، 463
  • القرآن الکریم سوره 4 ، آیه 43
  • المحصول فی علم الاصول جلد 4 : صفحه 124
  • المهذب فی علم اصول الفقه المقارن جلد 3 : صفحه 1020
  • الوجیزفی اصول الفقه : صفحه 97
  • انوار الاصول جلد 1 : صفحه 578
  • بحوث فی علم الاصول جلد 4 : صفحه 234
  • بحوث فی علم الاصول جلد 6 : صفحه 193
  • علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید : صفحه 54، 112
  • علم اصول الفقه و خلاصة التشریع الاسلامی : صفحه 89
  • فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول : صفحه 243
  • فرهنگ معارف اسلامی جلد 3 : صفحه 283
  • فوائد الاصول جلد 3 : صفحه 192
  • فوائد الاصول جلد 4 : صفحه 574
  • کتاب التعریفات : صفحه 64
  • کتابشناسی اصول فقه شیعه : صفحه 31
  • مباحثی از اصول فقه جلد 2 : صفحه 152
  • مبادی فقه و اصول : صفحه 204، 219، 224
  • مبانی استنباط حقوق اسلامی یا اصول فقه : صفحه 251
  • مجله پژوهشهای قرآنی جلد 3 : صفحه 30
  • منابع اجتهاد (ازدیدگاه مذاهب اسلامی) : صفحه 395
  • منتقی الاصول جلد 6 : صفحه 368، 370
  • نظریة العرف و دورها فی عملیة الاستنباط : صفحه 51
  • نهایة الافکار جلد 4 جزء -1 : صفحه 33
  • نهایة الافکار جلد 4 جزء -2 : صفحه 9
  • نهایة الافکار جلد 4-1 : صفحه 33
  • نهایة الافکار جلد 4-2 : صفحه 9