عملکردها

شراب ( فقه )

از دانشنامه علوم اسلامی

نسخهٔ تاریخ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۱۲، ساعت ۱۴:۳۰ توسط Hashemi (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
رده‌ها

توضیح مفهومی

خَمر: شراب تهیّه شده از آب انگور/ هر مایع مست کننده.

در اینکه خمر بر هر مایع مست کننده اطلاق می‏شود یا خصوص شرابی که از آب انگور گرفته می‏شود، میان لغویان اختلاف است. برخی با استناد به اینکه هنگام نزول آیه تحریم خمر، در مدینه شراب انگور نبوده بلکه شراب خرما بوده، قول نخست را برگزیده‏اند. 1

فقها نیز به تبع لغویان در معنای خمر اختلاف کرده‏اند. برخی، آن را به شراب انگور تعریف کرده و عطف 'مُسکر' را بر 'خمر' در بعضی روایات و نیز کلمات فقها دلیل مغایرت آن دو با یکدیگر دانسته‏اند. قول یاد شده منسوب به مشهور فقها است. 2 در مقابل، برخی با استناد به کلام اهل لغت و بعضی روایات - که هر مسکری را خمر دانسته - خمر را به معنای عام تعریف کرده‏اند که همه مسکرات را در بر می‏گیرد. 3 برخی از اینان افزوده‏اند: حتّی اگر معنای لغوی خمر عام نباشد، کاربرد خمر در معنای عام حقیقت شرعی) ر حقیقت شرعی (است. 4 البته اختلاف یاد شده در گستره مفهوم خمر، تأثیری در احکام مترتّب بر آن - به لحاظ مست کننده بودن - ندارد، زیرا فقها احکام خمر به معنای خاص را به دیگر مسکرات نیز تعمیم داده‏اند، گرچه اطلاق رایج این واژه در کلمات آنان همان مفهوم خاص است؛ بدین جهت معمولا پس از ذکر خمر، مسکر را به آن عطف می‏کنند و یا پس از بیان حکم خمر، دیگر مسکرات را در حکم، ملحق به خمر می‏دانند. از این عنوان در بسیاری از بابها از قبیل طهارت، صلات، جهاد، تجارت، رهن، نکاح، اطعمه و اشربه، غصب، شهادات و حدود سخن گفته‏اند که به مهم‏ترین احکام آن اشاره می‏شود.

طهارت: بنابر قول مشهور، هر مایع مست کننده‏ای که مایع بودن آن عارضی نباشد بلکه در اصل مایع باشد نجس است. 5 اگر مایع مست کننده‏ای در چاه آبی بریزد، تطهیر آن منوط به کشیدن تمامی آب چاه است و در صورت عدم امکان یا دشوار بودن آن، چهار نفر مرد به

________________________________________

492

نوبت) دو به دو (از طلوع فجر تا غروب آفتاب، آب چاه را می‏کشند. در وجوب یا استحباب این عمل، اختلاف است. مشهور قدما آن را واجب و مشهور متأخران، مستحب می‏دانند6) ر آب چاه (.

چنانچه شراب به سرکه تبدیل گردد، پاک و حلال می‏شود7) ر انقلاب (.

آیا برای تطهیر ظرف نجس شده به شراب، هفت بار شستن لازم است یا سه بار و یا چون دیگر نجاسات، یک بار کافی می‏باشد؟ مسئله اختلافی است. 8

استفاده از ظرف شراب برای نوشیدن و خوردن پس از تطهیر آن بدون اشکال است؛ لیکن به کارگیری ظرف شرابی که شراب در باطن آن نفوذ می‏کند، مثل ظروف چوبی و سفالیِ غیر روغن مالی شده، بنابر مشهور مکروه است. در مقابل، برخی قائل به عدم جواز آن شده‏اند. 9

صلات: نماز گزاردن در اتاقی که در آن شراب است، بنابر قول مشهور مکروه است. 10

جهاد: از شرایط عقد ذمّه عدم تظاهر ذمّی به محرّمات، همچون شرابخواری است. در اینکه در صورت عدم رعایت - در فرض عدم اشتراط آن در عقد ذمّه - عقد باطل می‏گردد یا نه، اختلاف است11) ر اهل ذمّه (.

تجارت: داد و ستد، نگهداری و هر گونه کسب با هر نوع شرابی، حرام و معامله باطل است. 12 این حکم شامل نگهداری شراب جهت منفعت حلال، مانند تبدیل آن به سرکه نمی‏شود. 13

رهن: تبدیل سرکه به شراب در دست مرتهن) گروگیر (موجب بطلان رهن می‏گردد14) ر رهن (.

نکاح: دختر دادن به شرابخوار مکروه است. 15 مرد و زن کافری که شراب را مَهر قرار داده و سپس هر دو یا یکی از آنان مسلمان شده‏اند، در صورت عدم قبض مهر، زوج قیمت آن را - بر اساس ارزش‏گذاری کسانی که آن را حلال می‏دانند - به زوجه می‏پردازد. اگر هر دو یا زوج، مسلمان، ومهر تعیین شده شراب باشد، بنابر قول مشهور عقد صحیح است و در صورت آمیزش، مهر المثل) ر مهر المثل (ثابت می‏گردد. برخی قدما حکم به بطلان عقد کرده‏اند. 16

________________________________________

493

اطعمه و اشربه: تناول کردن انواع مسکرات - به مقدار کم یا زیاد - حرام و موجب ثبوت حدّ است؛ هرچند مقداری بنوشد که مست نشود؛ 17 لیکن نوشیدن آن هنگام اضطرار) ر اضطرار (جایز است. مداوا کردن با مسکرات حتّی در صورت انحصار مداوا به آن بنابر قول منسوب به مشهور جایز نیست. 18

نوشاندن مسکرات به کودکان، حرام19 و به حیوانات، مکروه است. 20

غذا خوردن از سفره‏ای که بر آن شراب نوشیده می‏شود حرام است. 21

گوشت حیوان حلال گوشتی که خمر نوشیده است حرام نیست؛ لیکن بنابر مشهور قبل از مصرف شسته می‏شود. امّا خوردن آنچه در شکم او است از قبیل معده، دل و جگر، بنابر مشهور جایز نیست، هرچند شسته شود. 22 برخی، حکم به کراهت خوردن آن کرده‏اند. 23 برخی نیز احکام یاد شده را به صورت مست شدن حیوان مقیّد کرده‏اند. 24

غصب: غصب و تلف کردن خمر از مسلمان بنابر مشهور موجب ضمان نیست. برخی، غصب آن را در فرضی که نگهداری آن برای تبدیل به سرکه باشد، موجب ضمان دانسته‏اند. 25 غصب یا تلف کردن خمر متعلق به ذمّی‏ای که آن را در خفا نگهداری و مصرف می‏کند، موجب ضمان خواهد بود. 26

شهادات: نوشیدن انواع مسکرات موجب فسق نوشنده و عدم پذیرش شهادت او می‏گردد27) ر شهادت (.

حدود: حدّ نوشیدن انواع مسکرات، هرچند به مقدار اندک، هشتاد تازیانه است. 28 فردی که دو بار شراب نوشیده و هر بار حد خورده، بار سوم بنابر قول مشهور، و بار چهارم بنابر قول برخی، کشته می‏شود. 29 زمان اجرای حدّ پس از رفع حالت مستی شرابخوار است. 30

چنانچه دو شاهد؛ یکی بر نوشیدن شراب و دیگری بر قی کردن آن شهادت دهند، حدّ جاری می‏شود. در ثبوت حدّ در فرض شهادت هر دو شاهد بر قی کردن، اختلاف است. 31

برخی گفته‏اند: کسی که خمر را حلال می‏شمارد و آن را می‏نوشد، حاکم شرع از

________________________________________

494

او می‏خواهد توبه کند. در صورت توبه حدّ بر او جاری می‏گردد و در صورت امتناع کشته می‏شود. برخی، حکم چنین کسی را حکم مرتد دانسته‏اند که بین فطری و ملّی و مرد و زن تفاوت وجود دارد) ر ارتداد (. فروشنده خمری که شغل خود را حلال می‏داند، بنابر اجماعِ ادعا شده، توبه داده می‏شود و در صورت خودداری کشته می‏شود. هرچند برخی در این فرض نیز حکم ارتداد را جاری دانسته‏اند. اگر فروشنده شغل خود را حلال نداند تنها تعزیر) ر تعزیر (می‏شود. 32

حلال شمردن نوشیدن و فروش غیر خمر از دیگر مسکرات - به جهت ضروری نبودن حرمت آنها بین مسلمانان - موجب ارتداد و ثبوت حدّ قتل نخواهد بود. 33

1. لسان العرب؛ القاموس المحیط؛ مجمع البحرین/ واژه 'خمر' × 2. الرسائل الفقهیة) بهبهانی (/ 94 - 93 79؛ معالم الدین) قسم الفقه (508 /2؛ کتاب الطهارة) امام خمینی (3 264 - 263 /3. الحدائق الناضرة 117 - 112 /5؛ جواهر الکلام 4 6 - 5 /6. الحدائق الناضرة 5 115 - 112 /5. جواهر الکلام 11 /6؛ الحدائق الناضرة 6 117 /5. جواهر الکلام 7 212 - 209 /1. جواهر الکلام 288 - 284 /6 و 417 /36؛ العروة الوثقی 8 258 /1. الحدائق الناضرة 494 - 493 /5؛ جواهر الکلام 9 369 /6. جواهر الکلام 353 - 352 /6 و 370 - 369 /8. 10 418 /36؛ ذخیرة المعاد/ 11 245. جواهرالکلام12 - 8 /22. 12 269 /21؛ مصباح الفقاهة 13 85 - 82 / 1. جواهر الکلام 19 445 - 444. 18 374 - 373 /36. 17 13 - 8 /31. 16 115/30. 15 249 /25. 14 40 /22. العروة الوثقی 187 /1؛ التنقیح) الطهارة (20 336 /2. جواهر الکلام 23 290 - 289. 22 466. 21 420 /36. کتاب السرائر 97 /3؛ مسالک الافهام 33 /12؛ کفایة الاحکام 606 /2؛ ریاض المسائل 24 173 /12. منهاج الصالحین) خویی (25 345 /2. جواهر الکلام 45 - 44 /37. 26 44 /37 و 467 -464. 32 463 - 462. 31 461. 30 462 - 461. 29 456 - 449. 28 46 /41. 27 401 /43؛ النهایة/ 713 - 712؛ کتاب السرائر33 477 /3. جواهر الکلام 469 - 465 /41.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 491

اصطلاح‌نامه

مترادفات

از واژه «شراب ( فقه )» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

خمر ( عام )، عرق ( مسکر مایع )، مسکر مایع، مشروب ( مسکر مایع )، مشروبات الکلی ( فقه )

اعم

مایع، مسکر، نجاسات ( فقه )

اخص

شراب ذمی، شراب مغصوب
به لحاظ مأخوذمنه:
شراب ارزن، شراب انگور، شراب خرما، شراب عسل، شراب غوره خرما، شراب کشمش، فقاع جو

وابسته

آشامیدن شراب، اتلاف شراب، ازاله مستی شراب، استحاله شراب، استعمال شراب، اعانت بر گناه، اماله با شراب، انقلاب شراب، بخار شراب، بعض شراب، بیع شراب، پادزهر با شراب، تزریق شراب، ثمن شراب، حرمت شراب، خرید شراب، رهن شراب، ساخت شراب، سرقت شراب، شک در شراب، شکایت ذمی و مسلمان، غصب شراب، فروشنده شراب، قتل به شراب، کسب به مسکر، مدیریت مراکز شراب، مسکر جامد، مسکر گازی، معالجه با مسکر، مهریه کافر به شراب، نماز در شراب خانه، هبه شراب، هدیه شراب به مستحل، وصیت به شراب، وضو بانبیذ

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه شراب ( فقه ) به زیرصفحه شراب ( فقه )/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة جلد 7 : صفحه 316
  • الموسوعة الفقهیة (الکویتیة) جلد 30 : صفحه 61
  • النهایة : صفحه 364
  • ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد جلد 4 : صفحه 512
  • جامع المدارک فی شرح المختصرالنافع جلد 3 : صفحه 27
  • جامع المدارک فی شرح المختصرالنافع جلد 7 : صفحه 122
  • جامع المقاصد فی شرح القواعد جلد 4 : صفحه 12
  • درمحضرشیخ انصاری شرح محرمه جلد 1 : صفحه 166
  • سلسلة الینابیع الفقهیة جلد 23 : صفحه 65
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 491
  • فقه الامام جعفرالصادق جلد 6 : صفحه 290، 291
  • کتاب السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی جلد 2 : صفحه 219
  • کتاب السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی جلد 3 : صفحه 473
  • کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة جلد 5 : صفحه 10، (15-21)، 21
  • کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة جلد 5 جزء 15 : صفحه 21
  • کتاب المکاسب جلد 1 : صفحه 42
  • کلمة التقوی جلد 6 : صفحه (365-366)
  • مجمع الفائدة و البرهان جلد 13 : صفحه 192