عملکردها

تفاوت میان نسخه‌های «حواجب ارث»

از دانشنامه علوم اسلامی

 
جز (۱ نسخه واردشده)
 
(بدون تفاوت)

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۸ مهٔ ۲۰۱۶، ساعت ۱۵:۰۱

توضیح مفهومی

حجب

حَجْب: از موانع ارث.

حجب عبارت است از منع و محرومیّت مستحق ارث از تمام یا بعض آن و از آن در باب ارث، سخن گفته‏اند.

حجب از موانع ارث شمرده شده و بر دوگونه است.

حجب حِرمان: وجود وارثی در میان ورثه که حاجب و مانع ارث بَری دیگر وارثان می‏شود. در این نوع حجب، آن که


219

- در هر مرتبه - به میّت نزدیک‏تر است، مانع ارث بری فرد یا طبقه دورتر می‏شود. به عنوان مثال، پدر، مادر و فرزندان میّت) طبقه اوّل (، برادران و اجداد میّت) طبقه دوم (را از ارث بردن، باز می‏دارند، و نیز وارثان طبقه دوم، مانع ارث بردن وارثان طبقه سوم) عمو، دایی، عمه و خاله (هستند. همچنین وارثان طبقه سوم، فرزندان خود را از ارث بردن باز می‏دارند یا خویشاوندان نسبی میّت، مانع ارث بَری مُعتِق، ضامن جریره) ر ولاء (و امام علیه السّلام هستند. 1

در صورت یکسان بودن وارثان در رتبه، وارثی که از طرف پدر و مادر با میّت نسبت دارد، مانع وارثی است که نسبت او با میّت تنها از ناحیه پدر است. بنابر این، برادر پدری و مادری میّت، حاجب برادر پدری او است؛ جز موردی که وارث، پسر عموی پدری و مادری و عموی پدری باشد. در این فرض، پسر عمو، حاجب عمو خواهد بود. 2

حجب نقصان: وجود وارثی در میان ورثه که سبب می‏شود سهم وارث دیگر از مرتبه اعلی به مرتبه ادنی کاهش پیدا کند و وی از بعض سهم الارث خود محروم گردد. در حجب نقصان دو گروه، حاجب هستند:

الف: فرزند یا فرزندِ فرزند و هر چه پایین‏تر، که مانع ارث بَری پدر و مادر میّت نسبت به مازاد یک ششم می‏شود، جز در صورتی که وارث میّت تنها یک دختر با پدر و مادر یا یکی از آن دو باشد، و یا چند دختر و یکی از والدین باشند. در این صورت دختر نصف ترکه و هر یک از پدر و مادر یک ششم آن را به ارث می‏برند و باقی مانده، بنابر مشهور، به نسبت سهمشان میان آنان تقسیم می‏شود.

علاوه بر آن، فرزند میّت مانع ارث بری هریک از زن و شوهر نسبت به سهم اعلای آنان است و باعث می‏شود سهم شوهر از نصف به یک چهارم و سهم زن از یک چهارم به یک هشتم کاهش یابد. 3

ب: برادران و خواهران میّت که با شرایط زیر، حاجب مادر هستند و وجود آنان سبب می‏شود سهم مادر از یک سوم به یک ششم کاهش یابد:


220

1. تعداد آنان دو برادر یا بیشتر، یا یک برادر و دو خواهر، یا چهار خواهر با مادر باشد.

2. بنابر مشهور، قاتل یا کافر و یا برده نباشند.

3. برادران یا خواهران پدری و مادری یا پدری باشند، نه مادری.

4. بنابر مشهور، پدر نیز زنده باشد.

5. برادران یا خواهران، متولد شده باشند. 4

1. الروضة البهیة 51 /8؛ جواهر الکلام 2 78 - 77 /39. الروضة البهیة 3 54 - 53 /8. جواهر الکلام 78 /39؛ الروضة البهیة 4 58 /8. جواهر الکلام 89 - 83 /39.


حجب

حَجْب: از موانع ارث.

حجب عبارت است از منع و محرومیّت مستحق ارث از تمام یا بعض آن و از آن در باب ارث، سخن گفته‏اند.

حجب از موانع ارث شمرده شده و بر دوگونه است.

حجب حِرمان: وجود وارثی در میان ورثه که حاجب و مانع ارث بَری دیگر وارثان می‏شود. در این نوع حجب، آن که

- در هر مرتبه - به میّت نزدیک‏تر است، مانع ارث بری فرد یا طبقه دورتر می‏شود. به عنوان مثال، پدر، مادر و فرزندان میّت) طبقه اوّل (، برادران و اجداد میّت) طبقه دوم (را از ارث بردن، باز می‏دارند، و نیز وارثان طبقه دوم، مانع ارث بردن وارثان طبقه سوم) عمو، دایی، عمه و خاله (هستند. همچنین وارثان طبقه سوم، فرزندان خود را از ارث بردن باز می‏دارند یا خویشاوندان نسبی میّت، مانع ارث بَری مُعتِق، ضامن جریره) ر ولاء (و امام علیه السّلام هستند. 1

در صورت یکسان بودن وارثان در رتبه، وارثی که از طرف پدر و مادر با میّت نسبت دارد، مانع وارثی است که نسبت او با میّت تنها از ناحیه پدر است. بنابر این، برادر پدری و مادری میّت، حاجب برادر پدری او است؛ جز موردی که وارث، پسر عموی پدری و مادری و عموی پدری باشد. در این فرض، پسر عمو، حاجب عمو خواهد بود. 2

حجب نقصان: وجود وارثی در میان ورثه که سبب می‏شود سهم وارث دیگر از مرتبه اعلی به مرتبه ادنی کاهش پیدا کند و وی از بعض سهم الارث خود محروم گردد. در حجب نقصان دو گروه، حاجب هستند:

الف: فرزند یا فرزندِ فرزند و هر چه پایین‏تر، که مانع ارث بَری پدر و مادر میّت نسبت به مازاد یک ششم می‏شود، جز در صورتی که وارث میّت تنها یک دختر با پدر و مادر یا یکی از آن دو باشد، و یا چند دختر و یکی از والدین باشند. در این صورت دختر نصف ترکه و هر یک از پدر و مادر یک ششم آن را به ارث می‏برند و باقی مانده، بنابر مشهور، به نسبت سهمشان میان آنان تقسیم می‏شود.

علاوه بر آن، فرزند میّت مانع ارث بری هریک از زن و شوهر نسبت به سهم اعلای آنان است و باعث می‏شود سهم شوهر از نصف به یک چهارم و سهم زن از یک چهارم به یک هشتم کاهش یابد. 3

ب: برادران و خواهران میّت که با شرایط زیر، حاجب مادر هستند و وجود آنان سبب می‏شود سهم مادر از یک سوم به یک ششم کاهش یابد:

1. تعداد آنان دو برادر یا بیشتر، یا یک برادر و دو خواهر، یا چهار خواهر با مادر باشد.

2. بنابر مشهور، قاتل یا کافر و یا برده نباشند.

3. برادران یا خواهران پدری و مادری یا پدری باشند، نه مادری.

4. بنابر مشهور، پدر نیز زنده باشد.

5. برادران یا خواهران، متولد شده باشند. 4

1. الروضة البهیة 51 /8؛ جواهر الکلام 2 78 - 77 /39. الروضة البهیة 3 54 - 53 /8. جواهر الکلام 78 /39؛ الروضة البهیة 4 58 /8. جواهر الکلام 89 - 83 /39.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 218

اصطلاح‌نامه

یادداشت دامنه

حجب به فتح اول و سکون ثانی به معنی منع است و مراد از آن محرومین ارث است.

مترادفات

از واژه «حواجب ارث» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

حاجب ( ارث )، حجب ( فقه )، حجب ارث، حجب به شخص

اعم

موانع ارث

اخص

به لحاظ حاجب:
حجب اجداد، حجب باردار، حجب به وصف، حجب خنثی، حجب غایب، حجب میت، حجب وارث دو بدن، حجب وارث قاتل، حجب وارث قریب، حجب وارث کافر
به لحاظ نوع حجب:
حجب حرمان، حجب نقصان

وابسته

آیه حجب، ارث ( استحقاق )، توارث غرقی با وجود حجب، شرایط حواجب ارث، وصیت بر محجوب از ارث، ولادت اخوه حاجب ارث

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه حواجب ارث به زیرصفحه حواجب ارث/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة جلد 8 : صفحه 15، 51
  • القواعد و الفوائد جلد 2 : صفحه 291
  • الموسوعة الفقهیة (الکویتیة) جلد 17 : صفحه 19
  • الموسوعه الفقهیه المیسره جلد 2 : صفحه 68
  • تحریرالوسیله جلد 2 : صفحه 372
  • جواهرالکلام فی شرح الشرایع الاسلام جلد 39 : صفحه 75
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 218
  • مبسوط در ترمینولوژی حقوق جلد 3 : صفحه 1629، 1630
  • مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة جلد 17 : صفحه 27، 164
  • مهذب الاحکام جلد 30 : صفحه 12، 65