عملکردها

تقاص

از دانشنامه علوم اسلامی

نسخهٔ تاریخ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۱۲، ساعت ۱۴:۳۰ توسط Hashemi (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
رده‌ها
(برای دیدن زیررده‌ها
بر روی "◄" کلیک کنید)

توضیح مفهومی

تَقاصّ: تصاحب مال دیگری بدون اذن وی در ازای مال خود.

از آن در باب قضاء سخن رفته است.

تقاصّ، گاه دو طرفه است و آن در مورد وجود دو طلب از دوطلبکار است که حقیقت آن ایفای دو دین به طور متقابل می‏باشد و از آن به تهاتر تعبیر می‏شود) ر تهاتر (و گاه یک طرفه. نوع دوم، تقاصّ مصطلح و موضوع این مقاله است.

حکم: مالی که انسان از دیگری طلب دارد یا عین است یا دین. در هر دو صورت، طرف مقابل) مَطلوبٌ مِنه (یا به بدهی خود معترف بوده، در صدد ادای آن می‏باشد یا از اصل، منکر آن است و یا به آن اقرار دارد لیکن بدون عذر از ادای آن طفره می‏رود.

در صورت نخست، تقاصّ جایز نیست. در صورت دوم و سوم اگر طلب، عین باشد و طلبکار نیز - بدون آنکه فتنه‏ای رخ دهد - بر گرفتن آن از طرف مقابل قادر باشد، می‏تواند تنها عین مال خود را بردارد و تقاصّ از مال مطلوب منه جایز نیست. لیکن در صورت خوف فتنه و نیز صورتی که طلب، دین باشد، مُقاصّه جایز خواهد بود. 1

اذن قاضی: آیا تقاصّ منوط به اذن حاکم شرع است؟ اگر طرف مقابل منکر طلب است و طلبکار نیز برای اثبات طلب خود نزد قاضی بیّنه‏ای) ر بیّنه (نداشته باشد یا در صورت داشتن بیّنه قاضی در دسترس نباشد، بدون اذن حاکم می‏تواند اقدام به تقاصّ نماید.

در اینکه با وجود بیّنه و در دسترس بودن قاضی یا اقرار طرف مقابل به دین و امتناع از ادای آن، اقدام به تقاصّ منوط به اذن حاکم شرع است یا نه، اختلاف می‏باشد. اکثر قائل به قول دوم هستند. 2

کیفیّت تقاصّ: مالی که از مطلوبٌ‏مِنه به دست طلبکار می‏افتد اگر از جنس طلب او باشد به مقدار طلب برداشته می‏شود و اگر از غیر جنس طلب باشد، درصورتی که تقاصّ از جنس طلب از هیچ راهی ممکن نباشد، برداشتن از غیر جنس جایز است؛ هرچند برخی جواز آن را مورد تأمّل قرار داده‏اند. در جواز تقاصّ از غیر جنس با امکان تقاصّ از جنس طلب، اختلاف است. 3

اگر تقاصّ از غیر جنس طلب باشد طلبکار بین برداشتن آن به قیمت عادلانه و بین فروختن و دریافت بهای آن به عنوان

حقّ خود مخیّر است. البتّه مقدار افزون بر حق، نزد او امانت خواهد بود که باید به صاحبش بازگرداند. 4

اگر مال قبل از فروختن بدون تقصیر طلبکار تلف شود در ضمانِ وی اختلاف است. بنابر قول به ضمان، آن مقدار که در مقابل حق قرار می‏گیرد با یکدیگر تقاصّ) تهاتر (می‏شوند؛ ولی نسبت به مقدار اضافی، طلبکار ضامن است و باید به صاحبش برگرداند. برخی، نسبت به مقدار اضافی ضمان را ثابت ندانسته‏اند. 5

احکام تقاصّ: در جواز تقاصّ از ودیعه) مالی که نزد انسان به امانت گذاشته شده (اختلاف است. اکثر قائل به کراهت هستند. 6

تقاصّ همان‏گونه که از عین جایز است از منافع نیز جایز می‏باشد؛ از این‏رو، طلبکار می‏تواند خانه یا مرکب مدیون را اجاره دهد و اجرت آن را بابت طلب خود بردارد. 7

در برخی روایات آمده است تقاصّ کننده هنگام تقاصّ جمله‏ای را بدین مضمون بگوید: »خداوندا ! من این مال را از روی ستم و خیانت برنداشته‏ام، بلکه آن را عوض مالی که از من گرفته است برداشته‏ام«. برخی بر اساس این روایت به وجوب گفتن این جملات هنگام تقاصّ فتوا داده‏اند؛ لیکن اکثر، آن را مستحب دانسته‏اند. 8

اگر طلبکار نزد قاضی شکایت بَرَد و قاضی به جهت عدم وجود مستند) بیّنه یا اقرار (بر ادّعای وی، پس از قسم دادن طرف مقابل به نفع او حکم کند، طلبکار حقّ تقاصّ ندارد. 9

1. مستند الشیعة 2 456 - 450 /17. جواهر الکلام 3 390 - 388 /40. مستند الشیعة 454 /17؛ جواهرالکلام 4 395 /40. مستند الشیعة 455 /17؛ جواهر الکلام 5 395 - 394 /40. جواهر الکلام 7 394 - 391. 6 397 /40. مستند الشیعة 453. 8 462 /17؛ جواهر الکلام 9 390 /40. مستند الشیعة 453 /17؛ جواهر الکلام 171 /4.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 2 : صفحه 568

اصطلاح‌نامه

مترادفات

از واژه «تقاص» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

اقتصاص ( تقاص )، قصاص ( تقاص )، مقاصه

اعم

استیفای حق الناس

اخص

تقاص بدون درخواست، تقاص به زیادی
به لحاظ تقاص کننده:
تقاص فقیر، تقاص مدیون، تقاص وکیل، تقاص ولی
به لحاظ سبب:
تقاص با اتلاف، تقاص در قرض
به لحاظ مقاص به:
تقاص از اجاره، تقاص از جنس، تقاص از حق غیر، تقاص از حق مؤمن، تقاص از حق مالی، تقاص از خمس، تقاص از دین، تقاص از دیه، تقاص از ربا، تقاص از رشوه، تقاص از رهن، تقاص از زکات، تقاص از عین، تقاص از غیر جنس، تقاص از قیمت، تقاص از قیمی، تقاص از لقطه، تقاص از مال، تقاص از مثل، تقاص از مثلی، تقاص از مستثنیات دین، تقاص از مظالم، تقاص از منافع، تقاص از منذور، تقاص از موقوف، تقاص از میراث، تقاص از نفقه
به لحاظ مقاص منه:
تقاص از غایب، تقاص از مالک لقطه، تقاص از ودیعه

وابسته

اذن حاکم در امر ونهی، اشتباه در تقاص، بدل حیلوله، برائت تقاص شونده، بیع مقاص، تهاتر ( فقه )، دعا در تقاص، شرایط تقاص، ضمان مقاص، گرفتن به تقاص، مباشرت در تقاص، معاوضه قهری، مقاص، نیت تقاص، وکالت در تقاص

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه تقاص به زیرصفحه تقاص/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید. == منابع ==index.php?catid=50

  • الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة جلد 3 : صفحه 242
  • القضا و الشهادات (جزء22) جلد 3 : صفحه 640
  • القضا و الشهادات (جزء22) جلد 5 : صفحه 397
  • الموسوعة الفقهیة (الکویتیة) جلد 38 : صفحه 329
  • الموسوعه الفقهیه المیسره جلد 2 : صفحه 184
  • تحریرالوسیله جلد 2 : صفحه (436-438)، 439، 440
  • تکملة العروة الوثقی (ط.ق) جلد 2 : صفحه 208، 211، 212
  • جامع المدارک فی شرح المختصرالنافع جلد 6 : صفحه 69، 262
  • جواهرالکلام فی شرح الشرایع الاسلام جلد 4 : صفحه 388، 391، (394-396)، 397
  • شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام جلد 4 : صفحه 109
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 2 : صفحه 568
  • مبسوط در ترمینولوژی حقوق جلد 5 : صفحه 3462
  • مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام جلد 14 : صفحه (68-69)، 70، 71[۱]