پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی

برای دیدن زیررده‌ها بر روی "◄" کلیک کنید:

توضیح مفهومی

ادله متعارض : دلایلِ دارای تنافی ذاتی یا عرضی به حسب مدلول

ادله متعارض، به دو یا چند دلیل گفته می‌شود که میان مدلول آنها تنافی است، مانند دلیلی که می‌گوید: ' نماز جمعه واجب است ' و دلیل دیگر که می‌گوید: ' نماز جمعه واجب نیست '؛ در این جا دو دلیل در حکم نماز جمعه با هم تنافی دارند.

تنافی میان دو یا چند دلیل، گاهی ذاتی است و گاهی عرضی.

تنافی ذاتی یا به خاطر اجتماع نقیضین است، همانند مثال سابق، و یا به خاطر اجتماع ضدین می‌باشد، مثل این که دلیلی می‌گوید: ' نماز جمعه در عصر غیبت واجب است ' و دلیل دیگر می‌گوید: ' نماز جمعه در عصر غیبت حرام است '.

تنافی عرضی به معنای تعارض میان دو یا چند دلیل، به واسطه دخالت عوامل خارجی است، مثل این که دلیلی می‌گوید: ' در ظهر جمعه نماز جمعه واجب است '. و دلیل دیگر می‌گوید: ' درظهر جمعه نماز ظهر واجب است ' و از نظر عقل انجام دادن هر دو نماز اشکالی ندارد، ولی در خارج، اجماع قائم شده است که در یک زمان بیش از یک نماز واجب نیست.

برای تحقق تعارض میان دو یا چند دلیل وجود شرایط ذیل ضروری است:

1. یکی از دو دلیل به تنهایی و یا هر دو دلیل با هم، قطعی نباشند؛

2. در حجیت هر یک از دو ' اماره ظنی متعارض '، ظن فعلی معتبر نباشد، بلکه یا در حجیت هر دو دلیل و یا دست کم در حجیت یکی از دو دلیل، ظن شأنی ملاک باشد؛

3. هر کدام از دو دلیل فی نفسه دارای شرایط حجیت باشند؛

4. یکی از دو دلیل، حاکم بر دلیل دیگر نباشد؛

5. یکی از دو دلیل، وارد بر دلیل دیگر نباشد؛

6. دو دلیل متزاحم نباشند؛

7. مدلول دو دلیل با یکدیگر متنافی باشد، به گونه‌ای که اجتماع مدلول هر دو، محال باشد.

در این که تنافی میان دو دلیل، در ناحیه مدلول آن است یا در ناحیه دلالت، بین شیخ انصاری و آخوند خراسانی اختلاف است.

منابع

  1. اصول الفقه جلد 2 : صفحه 192
  2. کفایة الاصول : صفحه 516
  3. بدایع الافکار : صفحه 406
  4. التعارض و الترجیح بین الادلة الشرعیة جلد 1 : صفحه 52
  5. فرهنگ نامه اصول فقه

اصطلاح‌نامه

اخص

دلیلین متعارضین

وابسته

تعارض ادله متعدد

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه ادله متعارض به زیرصفحه ادله متعارض/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید.

منابع

  • اصول الفقه جلد 2 : صفحه 192، 194
  • التعارض و الترجیح بین الادلة الشرعیة جلد 1 : صفحه 52
  • الحلقة الثالثة فی اسلوبها الثانی جلد 4 : صفحه 338، 387
  • المحکم فی اصول الفقه جلد 6 : صفحه 129، 141، 253
  • بدایع الافکار : صفحه 406
  • تناقض نما یا غیب نمون نگرشی نو به معجزه : صفحه 176
  • کفایة الاصول : صفحه 516