عملکردها

حریم ( محدوده مکانی )

از دانشنامه علوم اسلامی

نسخهٔ تاریخ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۱۲، ساعت ۱۴:۳۰ توسط Hashemi (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)

توضیح مفهومی

حریم

حریم: محدوده‏ای از اطراف زمین احیا شده/ عِرْض) ر آبرو (.

حریم به معنای نخست به محدوده‏ای پیرامون مکان احیا شده از زمین موات گفته می‏شود که بهره‏برداری کامل از آن مکان متوقف بر آن محدوده است و تحت تصرف دیگری جز کسی که آن را احیا کرده، نیست. 1 از این عنوان در باب احیاء موات بحث کرده‏اند.

حکم: زمین مواتِ احیا شده دارای حریم است و حریم آن به احیا کننده آن مکان اختصاص دارد. از این رو، از شرایط احیای زمین موات، حریم نبودن آن برای ملک دیگری است.

در اینکه حریم زمین به تبع احیای آن، در ملک مالک آن در می‏آید یا مالک نسبت به آن تنها حقّ اولویّت و اختصاص پیدا می‏کند، اختلاف است. 2

حریم تنها در زمین موات) ر زمین موات (ثابت است؛ از این رو، زمینهای ملکی‏ای که در مجاورت یکدیگر قرار دارند، مانند شهرها حریم ندارند و صاحب هر ملک می‏تواند در ملک خود هرگونه تصرف مشروعی بکند. 3

قلمرو حریم: حریم دوگونه است: حریم عین مال، قطع نظر از منفعت آن، مانند حریم خانه یا دیوار و یا خود قنات و چاه؛ و حریم منفعت، مانند حریم قنات و چاه به لحاظ منفعت مطلوب آن؛ یعنی استفاده از آب آن برای شرب یا کشاورزی و مانند آن.

تفاوت حریم عین با حریم منفعت در این است که در اوّلی هیچ گونه تصرفی برای دیگری جایز نیست؛ اما در دومی تنها احداث مثل آنچه قبلاً احداث گردیده، مانند حفر چاه یا قنات در محدوده حریم منفعت، جایز نیست؛ لیکن احیای آن به کشاورزی یا بنای ساختمان جایز است.

برای تعیین قلمرو حریم عین مال به عرف و متعارف هر منطقه - با توجه به موقعیت و شرایط مکانی و منطقه‏ای - رجوع می‏شود و ضابطه کلّی آن عبارت است از محدوده‏ای که بهره‏برداری کامل

از عین مال متوقف بر آن باشد. به عنوان مثال، حریم خانه، محدوده ریختن خاک و زباله و جریان آب باران و راه ورود و خروج از آن است و قلمرو حریم چاه یا قنات، محدوده‏ای است که بهره‏برداری، اصلاح و لای روبی قنات متوقف بر آن است. 4

قلمرو حریم منفعتِ چاه آب و نیز چشمه در روایات تعیین شده و مشهور بر اساس آن فتوا داده‏اند. حریم چاه آب شرب شتران چهل ذراع و چاه آب کشاورزی و غیر آن شصت ذراع از چهار طرف است. برخی، احیای محدوده یاد شده را مطلقاً؛ خواه به احداث چاه یا غیر آن از زراعت، درختکاری و مانند آن، جایز ندانسته‏اند. 5 قلمرو حریم چشمه) قنات و چاه (هزار ذراع در زمین سست و پانصد ذراع در زمین سخت است. 6

1. ایضاح الفوائد 2 232 /2. الانوار اللوامع 166 /11؛ جواهر الکلام 3 36 - 34 /38. تذکرة الفقهاء) ق (414 /2؛ جامع المقاصد 26 /7؛ تحریر الوسیلة 4 202 /2. الروضة البهیة 156 /7؛ جامع الشتات 264 - 263 /3؛ جواهر الکلام 46 - 36 /38 و 53 - 52؛ تحریر الوسیلة 5 202 - 198 /2. جواهر الکلام 44. 6 41 /38.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 296

اصطلاح‌نامه

اعم

مکان ( فقه )

اخص

حریم آبادی، حریم املاک ( فقه )، حریم چاه، حریم چشمه، حریم خانه، حریم خصوصی، حریم خطوط برق، حریم درخت، حریم دیوار، حریم راه، حریم زمین آباد، حریم شرب، حریم لوله نفت، حریم مرتع روستا، حریم مزرعه، حریم مسجد، حریم معدن

وابسته

بیع حریم، حق حریم ( فقه )

نمایه‌های موضوعی

جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاح‌نامه).

برای دسترسی به نمایه‌های شامل واژه حریم ( محدوده مکانی ) به زیرصفحه حریم ( محدوده مکانی )/نمایه‌های موضوعی مراجعه کنید. == منابع ==index.php?catid=50

  • الموسوعة الفقهیة (الکویتیة) جلد 17 : صفحه 212
  • حریم در فقه شیعه : صفحه 3
  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 3 : صفحه 296
  • مبسوط در ترمینولوژی حقوق جلد 3 : صفحه 1653