عملکردها

تیسیر

از دانشنامه علوم اسلامی

نسخهٔ تاریخ ‏۲۰ فوریهٔ ۲۰۱۲، ساعت ۱۴:۳۰ توسط Hashemi (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
رده‌ها
(برای دیدن زیررده‌ها
بر روی "◄" کلیک کنید)

توضیح مفهومی

تیسیر

تَیْسیر: آسان گردانیدن.

تیسیر در شرع عبارت است از آسان و سهل قرار دادن احکام بر مکلّف؛ به گونه‏ای که نه تنها فراتر از وسع او نباشد بلکه کمتر از طاقت او باشد. تیسیر یا به آسان و سهل قرار دادن احکام در مقام جعل و تشریع آنها است و یا به برداشتن حکمی که به سبب ظروف و حالات خاص برای مکلّفی حرجی شده است. بنابر این تیسیر، اعم از تخفیف است؛ زیرا تخفیف عبارت است از برداشتن مشقّت حکمی که در اصل دارای مشقّت نیست، لیکن بر اثر عوارضی برای برخی مکلّفان دارای مشقّت غیر متعارف گردیده است. بنابر این به آسان قرار دادن حکم در مقام تشریع، تخفیف اطلاق نمی‏شود. از این عنوان در ابواب مختلف فقهی اعم از عبادات و معاملات به مناسبت سخن رفته است.

تیسیر در احکام و تکالیف: یُسر و انتفای حرج دو صفت اساسی برای احکام و تکالیف در شرع مقدّس است. در قرآن کریم آمده است: »او شما را برگزیده است و برای شما در دین مشقّتی قرار نداده است«1 و در آیه‏ای دیگر آمده است: »خداوند برای شما آسانی می‏خواهد و دشواری نمی‏خواهد«2 و در آیه‏ای دیگر می‏فرماید: »خداوند می‏خواهد بر شما آسان گیرد و انسان، ناتوان آفریده شده است«. 3 در حدیثی از رسول اکرم صلّی اللَّه علیه و آله آمده است: »من به آیین معتدل و آسان برانگیخته شده‏ام. «4

انواع یُسر در شرع: یُسر در دین یا در فهم مسائل و احکام آن است و یا در عمل به تکالیف.

یُسر در فهم شریعت: خداوند هر رسولی را به زبان قوم او فرستاده تا سخن او را بفهمند5 و قرآن را به زبان


678

عربیّ فصیح و بلیغ نازل کرده تا مردم از آن بهره گیرند6 و نیز به رسول خود، فصاحت و بلاغتی عنایت کرده که به زیباترین و رساترین شیوه، پیام الهی را به مردم برساند. 7 در قرآن کریم آمده است: »حجّت و دلیل رسا و روشن از آنِ خداوند است«. 8 معنای رسا بودن حجّت الهی این است که خداوند به گونه‏ای دین خود را به مکلّفان می‏رساند که عذر و شبهه‏ای برای کسی باقی نمی‏ماند. 9

یُسر در عمل به تکالیف: این نوع یُسر به یُسر اصلی و یُسر تخفیفی تقسیم می‏شود. اصلی - چنان‏که اشاره رفت - در اصل تشریع احکام و تکالیف لحاظ شده است و تخفیفی، یُسری است که در حالات و شرایطی استثنایی برای مکلّف قرار داده شده است.

یُسر اصلی: در قرآن کریم آمده است: »خداوند هیچ کس را جز به اندازه وُسع و توانش تکلیف نمی‏کند«. 10 وُسع، پایین‏تر از طاقت است. بنابر این مفاد آیه شریفه چنین می‏شود که خداوند به مقدار طاقت بندگان نیز آنان را تکلیف نکرده است، بلکه پایین‏تر از آن، آنان را مکلّف ساخته است. 11

یُسر تخفیفی: در شریعت مقدّس اسلام برای تخفیف اسبابی قرار داده شده که پیدایی آنها برای مکلّف عذر محسوب می‏شود. مهم‏ترین عذرهایی که سبب تخفیف می‏گردند عبارتند از:

1. بیماری: بیماری، به دلیل آنکه موجب ناتوانی بیمار می‏گردد و او را از اعتدال خارج می‏کند در شریعت از اسباب تخفیف شمرده شده است و بیمار از بسیاری تخفیفها بهره‏مند است، مانند معاف بودن از حضور در نماز جمعه) ر نماز جمعه (، شرکت در جهاد، به جا آوردن حج در فرض برخورداری از استطاعت مالی، مشروعیّت تیمّم بدل از وضو یا غسل در فرض زیان داشتن آب برای او و تأخیر اجرای حدّ تازیانه بر او تا زمان تندرستی) ر بیماری (.

2. سفر: سفر از دیگر اسباب تخفیف است که موجب قصر نماز و افطار می‏گردد) ر سفر (.


679

3. اکراه: بر اعمالی که مُکرَه) اکراه شونده (به سبب اکراه) ر اکراه (انجام می‏دهد آثار شرعی بار نمی‏شود، به عنوان مثال، بر کسی که با اکراه شراب نوشیده و مست شده است حد جاری نمی‏شود؛ زیرا مرتکب کار حرامی نشده است.

4. اضطرار: هر گاه مکلّف به ممنوع شرعی اضطرار) ر اضطرار (پیدا کند، بر او حلال می‏گردد، مانند کسی که به دلیل دسترسی نداشتن به غذا به خوردن مردار مضطر می‏شود.

5. فراموشی: فراموشی از نظر شرع، عذر به شمار می‏رود؛ از این رو کسی که از روی فراموشی نماز واجبی را ترک کرده مرتکب حرامی نشده است؛ هرچند بعد از تذکّر، قضای آن واجب خواهد بود) ر فراموشی (.

6. جهل: جهل) ر جهل (نیز در شریعت عذر به شمار می‏رود و جاهل معذور است.

7. اشتباه: مکلّف در اعمالی که به اشتباه و خطا از او سرمی‏زند معذور است؛ از این رو، کسی که به اشتباه در مال دیگری تصرف کرده مرتکب کار حرامی نشده است، هرچند ضامن خواهد بود، و یا کسی که به اشتباه با زنی، به خیال اینکه بر او حلال است نزدیکی کرده است، حد بر او جاری نمی‏شود و بر عمل او احکام زنا بار نمی‏گردد. در نتیجه فرزندی که از این راه متولّد می‏شود حلال‏زاده خواهد بود) ر آمیزش به شبهه (، و نیز کسی که به خطا دیگری را کشته) ر قتل خطا (قصاص نمی‏شود، هرچند دیه بر او ثابت می‏گردد.

8 عُسر و حَرَج: مراد، مشقّت غیر قابل تحمّل بر حسب عادت است که موجب رفع تکلیف از مکلّف می‏شود) ر قاعده عسر و حرج (.

انواع تخفیف:

1 تخفیف اسقاطی، مانند اسقاط نماز جمعه از فرد معذور.

2. تخفیف کاهشی) تنقیصی (، مانند کاهش و قصر نماز برای مسافر) ر نماز مسافر (و خائف) ر نماز خوف (و کاهش افعال نماز برای بیمار یا خائفی که ناتوان از انجام دادن آنها است، مانند اشاره



680

برای رکوع و سجود و در خائف، اکتفا به تسبیحات اربع) ر تسبیحات اربع (به جای دیگر افعال نماز.

3. تخفیف اِبدالی، مانند تیمّم بدل از وضو و غسل برای بیمار، نشستن یا به پهلو خوابیدن، بدل از قیام در نماز و فدیه دادن برای پیر ناتوان از روزه به جای روزه.

4. تخفیف تقدیمی، مانند جواز تقدیم غسل جمعه و انجام دادن آن در روز پنجشنبه به جهت بیم از دسترسی نداشتن به آب در روز جمعه.

5. تخفیف تأخیری، مانند جواز تأخیر نماز ظهر از اوّل وقت در فصل گرما و نیز تأخیر نماز مغرب برای روزه‏داری که اشتیاق به افطار دارد) ر اوّل وقت (.

6. تخفیف ترخیصی، مانند رخصت در ترک اذان و اقامه برای کسی که پس از اقامه نماز جماعت و قبل از به هم خوردن صفوف بخواهد نماز بگزارد و یا کسی که اذان و اقامه دیگری را حکایت کرده یا شنیده است. البتّه برخی در موارد یادشده سقوط اذان و اقامه را به نحو عزیمت دانسته‏اند نه رخصت) ر اذان (.

1. حج/ 2 78. بقره/ 3 185. نساء/ 4 28. وسائل الشیعة 5 116 /8. ابراهیم/ 6 4. احقاف/ 7 12. نساء/ 63؛ مریم/ 8 97. انعام/ 9 149. التبیان 10 311 /4. بقره/ 11 286. الإعتقادات) شیخ مفید (/ 28؛ شرح اصول کافی) مازندرانی (36 /5.

منابع

  1. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 2 : صفحه 677

اصطلاح‌نامه

مترادفات

از واژه «تیسیر» بجای واژه‌های زیر استفاده کنید:

سمحه و سهله، یسر

اعم

تسامح ( آسان گیری )

اخص

تخفیف ( فقه )

منابع

  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) جلد 2 : صفحه 677